Yezidiler / Êzîdî (Ezidi'yiz biz / Em Êzdî ne)

Ezidi'yiz biz / Em Êzdî ne
Kıblemiz güneş / Roj qubleta me ye
Zemzem haccımız / Zimzim heca me ye
Ak Pınar vaftizimiz / Kaniya Spî mora me ye
Şeşims er kişimiz / Şêşims nefera me ye
Tavus Melek imanımızın şahidi / Tawisê Melek şahida îmana me ye

Sunuş

Ezidiler çalışmasının kökleri, 2004 yılında Urfa'nm Viranşehir ilçesinde başlayan bir alan araştırmasına dayanıyor. 0 günlerde tanıdığım Ezidiler aracılığıyla farklı köylerde yaptığım alan çalışmasının sonucunda, bu çalışmanın asıl kaynağını oluşturan Hanovver / Celle'ye ulaştım. Viranşehir'de yaptığım alan araştırmasını destekleyen ve Ezidiler albümünü oluşturan yolları açan Esra Danacıoğlu Tamur, Hikmet Yüksel ve Yüksel Ailesi, Ömer Türkeş, Sinan R. Çetin, Ezgi Üçkardeşler, Anadolu Kültür ailesi, İstanbul Bilgi Üniversitesi ve Ferda Keskin'e sonsuz teşekkürler.

Bu albümün oluşmasına vesile olan Hasan Saltık'a; çalışma süresince beni yönlendiren ve kitapçıktaki bilgilerin hazırlanmasında büyük pay sahibi olan Aytekin G. Ataş, Ulaş Özdemir, Erol Mutlu ve Soner Akalın; ve ayrıca bütün çalışma boyunca verdikleri destek sebebiyle de Barış Aydın, Zelal Aydemir, Hande Tatoğlu ve Aileme minnet borçluyum.

Kitapçıkta yer alan bilgiler Şeyh Hüseyn, dini ve geleneksel müzikler ise Koçek Merwan tarafından kontrol edildi. Şeyh Hüseyn ve Koçek Merwan'a önerileri ve sesleriyle albüme yaptıkları değerli katkılardan dolayı teşekkür ediyorum. Ezidi müziğine ait değerlendirmeleri, Nahro Zagros'un konuya ilişkin sürdürdüğü doktora tezine ve Christine Allison'un Irak Ezidileri'ne ilişkin çalışmasına dayanarak şekillendirdik. Ermenistan kayıtları Nahro Zagros'un Erivan'da yaptığı çalışmanın arşivinden alındı. Ayrıca bize ulaşan Irak ve Suriye Ezidileri'ne ait kişisel arşiv ve koleksiyonları da kısmen kullandık. Almanya'daki derleme çalışmalarım esnasında her türlü ilgi, alaka ve sabırlarından dolayı Ezidi Federasyonu ve Mala Ezidi / Celle çalışanlarına, Nahro Zagros, Îsayê Xellê, Zero Barış, Faqîr Eli, Derweş Duran, İbrahim Kadeh, Robert Langer, Lal Laleş ve özellikle başta Halis, Ferhat ve Hikmet Deniz olmak üzere Deniz Ailesi'nin tüm fertlerine ve albüme ses veren herkese sonsuz teşekkürler.

Nihayet Ezidiler albümünün ve kitapçığının, bir bütün olarak Ezidi müziğinde ve geleneğinde yüzyıllardır biriken sesleri yansıtması elbette mümkün değildir. Dolayısıyla bu albümde yer alan ve Ezidi dininin yapı taşlarını oluşturan dua, qewl ve beyt'ler ve kitapçıkta yer alan bilgiler Ezidiliği bir bütün olarak aktarma iddiasında değildir. Ezidiler albümü, bundan sonra yapılması muhtemel çalışmalara fikir vermek ve yol açmak amacmdaki mütevazi bir çabanın ürünüdür.

Amed Gökçen, Haziran 2008, İstanbul

Müzik

Yapısındaki farklılıklarıyla Mezopotamya'daki diğer dinlerden ayrılan Ezidilerin dini ve kültürel tüm anlatıları sözlü kültüre dayanır. Ezidi sözlü kültürü Müslüman Kürtlerle benzerlikler taşımakla birlikte belirgin farklara da sahiptir.

Türkü / şarkı anlamına gelen stran ve klamlar, Ezidi sözlü kültürünün önemli kaynaklarıdır. Türkülerin geleneksel ve tarihi bir içeriğe sahip olduğunun belirtilmesi ve çağdaş-popüler türkülerden ayırt edilmesi amacıyla strana folklorî ya da kilamên gelerî tanımı kullanılır. Stran / kilamlar melankolik ve daha az ritmik şarkıları ifade eder ve müzik aleti kullanılmadan da icra edilebilir. Iraklı Ezidiler geleneksel müzik icrasında def û şebab (tef ve flüt) kullanırken, Ermenistan Ezidileri mey, ney ve duduk, Türkiye Ezidileri ise bağlama (saz) kullanır. Türküler çoğunlukla beyati veya saba makamında okunur.

İcracılar stranbêj veya dengbêj olarak adlandırılır. İcracı herhangi bir kasttan olabilir fakat çoğunlukla müritlerden oluşur.
 
Ezidi müzik kültürü dini müzik ve cemaat müziği olarak sınıflandırılabilir: