Her zaman eften püften şeylerden söz edecek değilim ya, bugün de "Post-Modern Âlem'de Dil" üzerine bir şeyler yazayım istedim. Nasıl ki, bir e-Mail grubundaki arkadaşımız Nobel Edebiyat Ödülü'ne aday; oldu olacak ben de Türk Dil Kurumu veya Dil Derneği'nin ödülüne adaylığımı :) ilan edeyim dedim...

* * *

Kısaca kişilerin birbiriyle anlaşmak için kullandıkları sembolik sisteme "dil" deniyor. İnsanlar, kurumlar ve toplumlararası ilişkiler dille sürdürülürken, kültürel miras da dille aktarılıyor.

Dil denildiğinde akla ilk gelen şey "konuşma" yani sözlü aktarım oluyor. Ancak konuşma, dilin sadece bir bölümü.
 
Bir de Sümerler'den beri tanıştığımız "yazı" var ki, modern ve real âlemin olduğu kadar, post-modern âlemde yani bizim âlemde değil ama "sanal âlem"de de sıkça kullanılan anlamlı işaretlerden, sembollerden oluşuyor.

Dil dediğimiz şey sadece bunlardan ibaret değil tabii.

"Mimik"lerimiz var, yani jest ve hareketlerimizin, hülasa davranışlarımızın, duygularımızın da simgelediği şeyler var. Tıpkı müzik, matematik ve resim gibi.

Böylece biz fanîler, kendi aramızda "iletişim" kurarak, anlaşabilmenin; ortak değerler oluşturarak yaşayabilmenin ve nasıl birarada yaşayabileceğimizin yollarını bulmaya, bunları da gelecek kuşaklara aktarmaya; duygularımızı elektronik formlarda ifade etmeye çalışıyoruz...

* * *

Post-modern âlem veyahut nam-ı diğer sanal âlemde de "iletişim" kurmak için başvurulan semboller var. Bunlara elektronik formda "smiley" / "smilie" [ˈsmaɪ̯li] deniyor. Smiley, gülen bir yüzün grafik olarak betimlenmesi olarak tanımlanıyor ve post-modern âleme özgü "yazılı" bir dilin önemli parçasını oluşturuyor.

Bir ön tipinin Amerikalı reklam grafikeri Harvey Ball tarafından sarı renkte bir daire içinde iki nokta ve eğri bir çizgiyle aralık 1963'te çizildiği belirtiliyor.

1971'de Fransız gazeteci Franklin Loufrani, estetiksel bir şekilde stilize edilmiş oval gözlerle değişen bugünkü anlamdaki grafik tasarımını "Smiley Word" adlı tescilli bir marka olarak geliştirdiğini dünyaya duyurmuş.

Elektronik formda yüzün grafik betimlemesi yani duyguların elektronik forma grafik grafikler yardımıyla yansıtılması, ASCII karakterleriyle görüntü formatlarına destek olunması amacıyla oluşturulmuş. Bilişimde elektronik suratların kullanılması bilişim profesörü Scott E. Fahlman tarafından 19 eylül 1982'de önerilmiş. Fahlman elektronik Smiley'in = suratların mucidi kabul ediliyor.

Sözünü ettiğim sembollerden kimilerini ve anlamlarını yanda veriyorum.

Elektronik suratsız, duygusuz; kısacası Smiley'siz kalmayın...

"Smiley" hakkında bkz. http://de.wikipedia.org/wiki/Smiley ; http://en.wikipedia.org/wiki/Smiley ; http://tr.wikipedia.org/wiki/Smiley ; http://www.smileylicensing.com/Pages/about_story.html

Son zamanlarda okumaktan ziyade internette dolaşmayı, sohbet odalarında dostlarla söyleşmeyi huy edindim. İş seyahatlerimden arta kalan zamanımda artık ne mimarî tasarım yapabiliyorum; ne de cok sevdiğim psikolojideki son gelişmelerin neler olduğuna ağırlık verebiliyorum. Galiba yaşlanıyorum. Bir sohbet ortamı bulduğumda, hemen yüksek sesle konuşmaya başlayıp, artık "ille de ben, ille ben" diye öne çıkmayı da bazen sevmiyor değilim. Ancak, dostlar sağolsunlar sohbetlerine katılmamı istiyorlar ve yazı yazmamı da.

Neticede bu yaştan sonra, iş seyahatlerimi erteledim; Türkçe kursuna kaydoldum; çoluk-çocukla aynı sıraları paylaşıp, harıl harıl geçen üç aylık bir süre sonunda zat-ı âlilerinizin karşısına anlaşılma kaygısı olmadan çıkmaya karar verdim. Ehh, ne de olsa "ağzı olan konuştuğu gibi herkes de yazıyor netekim" dedim; "ha bir eksik, ha bir fazla; ne farkeder" diye düşündüm ve “güncel yaşam”a ait nacizane müşahadelerimi yazmaya karar verdim.

İşte bu noktada sorunlarla karşılaştım.

Önceden herşeyin güllük-gülistanlık olacağını düşlerken, hiç hesapta olmayan şeyler çıktı. Evet, güncel yaşamla ilgili müşahadelerimi yazacaktım, ama nasıl? Bir süreden beri güncel yaşama ait iki tür tarz oluşmuş; bendenizin haberi bile olmamış! Dehşetli bir şekilde farkettim ki, kendisini modern olarak gören bendeniz, uzun süreden beri ne de-modeymiş de bundan bihabermişim.

Neyse fazla uzatmadan, sabrınızı zorlamadan konuya rücu edeyim.

Meğerse güncel yaşamın içinde iki paralel dünya varmış: Biri "real" olarak adlandırılıyor; diğeri de "sanal". Bu sınıflama bana ait değil. "Sanal" âlemin "kralları" ve "kraliçeleri" bunu yapıyor.

"Sanal âlem" dediğiniz malum teknolojik gelişmeler neticesinde icad ettiğimiz ve bugün güncel yaşamın vazgeçilemez parçası haline gelen "internet" efendim. Bilgisayarınız vasıtasıyla bir tuşa basıyorsunuz, "sözde" sınırları aşıp dünyayı kurcalıyorsunuz; dostlarınızla dünyanın neresinde olursanız olun kucaklaşıp, görüş teatisi yapabiliyorsunuz, bu az birşey değil.

"Sanal âlem"de yeni atasözleri de oluşmaya başlayacak, bu gidişle: "Söyle bana messenger listende kimler var, söyleyim sana kim olduğunu", "içinde bulunduğun oda aynandır", "ettiğin küfür sanadır" vb. gibi.

Hâl böyle olunca, yıllar önce bu günleri göreceğimi ve dünyanın böyle iki paralel dünyadan ibaret olacağını hiç aklıma bile getirmemiş olmaktan utanç duydum doğrusu.

Sanal âlemde edindiğim dostlar, bana kolayca yol yordam gösterdiler. Netekim, Türkçe kursuma paralel "öbür dünya"da da yaklaşık üç aylık bir eğitim sürecinden geçtim. Hatta orada kavga etmeyi bile başarabildim...

Neticede "selam millet" diye odaya nasıl girilir, nasıl selamlaşılır; kimler ne için "kırmızı" yer, kimler neden ban'lanır; ne tür sohbet edilir; nasıl gül veya karanfil gönderilir, halay nasıl çekilir, zılgıt nasıl atılır vs. yavaş yavaş öğrettiler.

Öğrendikçe meraklandım, meraklandıkça öğrenmeye başladım. Bu tam dipsiz bir kuyu gibi...

Heyhat, zaman su gibi akıp geçti ve okumaktansa "Hû eren canlar" diyerek girdiğim sohbet odalarında daha çok dostlarla söyleşmeye başladım. Bazen deyişleri dinledim, bazen XVI. - XVII. yüzyıldan "Vîran bahçelerde bülbül öter mi", "Lâmekân elinden misafir geldim", "Cümle mahlûkata cismü can olan", "Nâcî dirler bir gürûha uğradım", "Zâhirde bâtında sen imdad eyle" vs. diye orijinal deyişler yazdım. Ama Hakk - Muhammet - Ali aşkına itiraf etmeliyim ki, bu deyişleri kimse anlamadı. Anlamadıkları gibi "ne bunlar" diye de sordular. Beyhude uğraştığımı görerek, sonunda ben de yazmaktan vazgeçtim.

Bu arada ekleyim; bazı dostlar sık sık odalarda lakap değiştiriyorlar. Lakap, ki buna "nick name" deniyor, değiştirdikçe değişen, kah uysallaşan, kah canavarlaşan tiplerle de karşılaşıp, görüşüp, tanışıyoruz. Buna "maske" deniyor, nasılsa? "Maske takmak" veya "maskeleri indirmek" gibi deyimler giderek yerleşiyor orada.

Neyse, daha fazla uzatmadan lafın hülâsası, üstad Aziz Nesin'i yad ederek "sanal âlem"den naçizane müşahadelerime devam edeceğim...

"Öbür Dünya"yı / sanal âlemi konu edinen analizler sevindirici bir şekilde artış gösteriyor, lâkin yetersiz.

Bendenizi bile, bu yaştan sonra Türkçe öğrenmeye, bilgisayar bilgimi derinleştirmeye yöneltip yazar (müsveddesi) yapan "Öbür Dünya"nın "öteki" kişilerinin dini ve sosyo-kültürel kimlikleri bu dünyada yaşayanlardan daha ilginç bir görünüm arzediyor. Bu meyanda, "Öbür Dünya"nın vatandaşları için, al birinden vur birine demeden öncelikle bastırılmış duyguların orada daha kolay ve aleni olarak ortaya çıktığını vurgulamam gerekiyor.

Diğer bir deyişle ve de tabiri caizse, bu dünyadaki mazlum, "Öbür Dünya"da zalim olabiliyor.

Giderek yalnızlaşan, modern ailenin veya parçalanmış ailenin üyesi olan ve bazan yalnız başına da tek kişilik aileyi oluşturan bireyin, kurtuluş olarak sığındığı bir dünya, "Öbür Dünya". Ona paralel bir dünya vaad ederken, bireyi yaşadığı ve sorunlarıyla yüklü olan gerçek hayatından koparıyor; toz pembe bir hayat, "cennet bahçeleri"nde başka bir hayat / dünya vaad ediyor, "Öbür Dünya".

Ölümsüzlük iksiri olan "ab-ı hayat"ı orada bulduğunu düşünen birey, "acıların çocuğu" olmaktan çıkıyor; yerine göre "acı veren çocuk" da olabiliyor, "Öbür Dünya"da.

Kendisini rahatsız hissettiğinde, ona rahatsızlık veren mekândan ve / veya kimlikten kurtulmakta bir sakınca göremiyor "Öbür Dünya"nın vatandaşı orada. İstediği kimliği ve mekânı kendisi seçebiliyor, birey "Öbür Dünya"da.

Gerçek dünyanın kimliği ve sosyal-kültürel statüsü belli fani vatandaşı, bulduğunu düşündüğü ölümsüzlük iksirinin etkisiyle mest olurken "Öbür Dünya"da, bilinç altında var olan şeyleri de - ki buna "itki" deniyor - tek tek farkına varmadan ortaya çıkarıveriyor.

Gerçek / real dünyanın dürüst aile babası veya annesi, bazı örneklerde görüldüğü gibi - ki burada "Öbür Dünya" vatandaşlarının hepsini kastetmiyorum; kuşkusuz içlerindeki canavarı öldürüp masumluğunu / temizliğini devam ettirenler, koruyanlar da var - "Öbür Dünya"nın "zamparaları"nı ya da "hovardaları"nı oluşturabiliyor; "Öbür Dünya"ya özgü özel mekânlarda ilgi duyduğuyla başbaşa buluşabiliyor / kalabiliyor...

Kendisini bir yumak gibi saran sorunlarını dahi çözemeyen, onları "anlık" yaşayarak çözdüğünü düşünen, ama aslında öteleyen birey, değil kendisinin, başkalarının sorunlarını dahi çözebilecek maharette kendisini görürken, psikologlara ve psikiyatristlere taş çıkartan öneriler sunabiliyor, "Öbür Dünya"da.

Kimi gazete köşelerinde karşılaştığımızın aksine, "Güzin abla"ların bol olduğu bir dünya, "Öbür Dünya".

Karıncayı dahi incitemiyecek kişiliğe sahip bireylerin, fincancı katırı gibi olduğu ve "maganda"lığa soyunduğu bir dünya, "Öbür Dünya".

Dahası hayatında tiyatroya bile gitmeyenlerin, ondan bihaber olanların senaryosunu yazıp, bilfiil "kukla oyunu" oynattıkları bir dünya, "Öbür Dünya".

Görünürdeki nice mert kişilerin "rüzgâr gülü" olup, en azından kafasını dinlemek için tebdil-i kıyafetle kadınların erkek, erkeklerin kadın kılığında ortalıkta cirit attığı bir dünya, "Öbür Dünya". 

Hülasası, "uyuyan güzeller" altını bir kazıyın bakalım, bakın neler çıkacak nev-i şahsına münhasır bir âlem olan "Öbür Dünya"dan? 

Biri "Bayram Cemi" der, diğeri "Nazım Hikmet Cemi";
biri Alevilik "inançtır" der, diğeri "kültür";
biri Alevilik "İslamiyettir" der, diğeri "bir din";
biri Alevilik "yenilikçiliktir" der, diğeri "gelenekçilik";
biri Alevilik "devrimciliktir" der, diğeri "evrimcilik";
biri Alevilik "Türklüktür" der, diğeri "Kürtlüktür";
biri Alevilik "Orta-Asyalılıktır" der, diğeri "Mezopotamyalılıktır";
biri Alevilik "solculuktur" der, diğeri "sağcılıktır";
biri "Aleviyim" der, diğeri "Kızılbaş-Alevi";
biri Alevilik "Caferiliktir" der, diğeri "Şiiliktir";
biri Alevilik "devletçiliktir" der, diğeri "devlete muhalif olmak"
biri Alevilik "ideolojidir" der, diğeri "dünya görüşü".

Biri Alevilik "Hz. Ali'yi anlamaktır" der, diğeri "Hz. Ali'yi sevmek Alevilikse ben de Aleviyim";
biri "Ali'siz Alevilik" der, diğeri "Ali'siz Alevilik olmaz";
biri "bizim Ali'miz Hz. Ali'dir" der, diğeri "O Ali bizim Ali'miz değildir";
biri Alevilik "alev'den gelir" der, diğeri "Ali'den";
biri "Velî'siz, erkânsız Alevilik" der, "diğeri "Velî de erkân da olmazsa olmaz";
biri dededir "dede değilim" der, diğeri dede değildir "dedeyim";
biri "Ocakzadeyim, evlâd-ı Resûl – Seyyid'im" der, diğeri "dedeyim, maden ocağındanım";
biri taliptir "talip değilim" der, diğeri talip değildir "talibim";
biri "musahiplik" der, diğeri "o da nedir?"

Biri Alevilik "İslamî bir yorumdur" der, "diğeri "aslında Türkmen Sünniliğidir";
biri "yaşadığım şey Aleviliktir" der; diğeri "Buyruk'a bak";
biri Alevilik "Hacı Bektaş-ı Veli gibi yaşamaktır" der; diğeri "ille de Pir Sultan gibi";
biri "Hacı Bektaş-ı Veli" der, diğeri Seyyid Mahmud Hayrani.

Biri onu İran'da arar, diğeri Anadolu'da;
biri "hümanizm" der, diğeri "72 millete bir gözle bakmaktır" derken 'öteki'ni ayırıverir;
biri "bizler" der; diğeri "onlar"...

Biri Alevilik "mozaiktir" der, diğeri "sentez";
biri Alevilik "doğuştandır" der, diğeri "ikrar veren Alevi'dir"
vs.

Ne yapsın Alevi?!.

Nejat Birdoğan'dan bir alıntıyla* notalı virgül koyalım;

Ya İlahi sen bilirsin halimi
Muhammed Mustafa'ya bağışla bizi
Ferzendi ol hatemi nur nübüvvet
Fatıma Hayrinnisa'ya bağışla bizi

Boyu selvi şecer kameti münir
Evveli bismillah yoktur sana yad
Damanım Mustafa kamu peygamber
Ali-yül Murtaza'ya bağışla bizi

Evvala pirimiz şahı vilayet
İkinci Hasan'dan okurum ayat
Üçüncü Hüseyin kılsın inayet
Dördüncü Zeynel Aba'ya bağışla bizi

Beşinci Muhammed Bakır geliptir lazım
Altıncı Cafer'e candan niyazım
Yedinci imamımız Musa'yı Kazım
Sekizinci imam Rıza'ya bağışla bizi

Dokuzuncu İmam Muhammed Taki
Onuncu imamımız Ali-ül Naki
On birinci imamımız Hasan-ül Askeri
Çeşmim çırağı evliyaya bağışla bizi

On ikinci imamımız Muhammed Mehdi
Devri ahirde gelmeye ahdi
Ey Hatai gözle gel bu bahtı
Ol sahip bekaya bağışla bizi

* Nejat Birdoğan: Alevilerin Büyük Hükümdarı Şah İsmail Hatai. İstanbul 1991: 64-65.