Yezidiler / Êzîdî (Ezidi'yiz biz / Em Êzdî ne)

Ezidi'yiz biz / Em Êzdî ne
Kıblemiz güneş / Roj qubleta me ye
Zemzem haccımız / Zimzim heca me ye
Ak Pınar vaftizimiz / Kaniya Spî mora me ye
Şeşims er kişimiz / Şêşims nefera me ye
Tavus Melek imanımızın şahidi / Tawisê Melek şahida îmana me ye

Sunuş

Ezidiler çalışmasının kökleri, 2004 yılında Urfa'nm Viranşehir ilçesinde başlayan bir alan araştırmasına dayanıyor. 0 günlerde tanıdığım Ezidiler aracılığıyla farklı köylerde yaptığım alan çalışmasının sonucunda, bu çalışmanın asıl kaynağını oluşturan Hanovver / Celle'ye ulaştım. Viranşehir'de yaptığım alan araştırmasını destekleyen ve Ezidiler albümünü oluşturan yolları açan Esra Danacıoğlu Tamur, Hikmet Yüksel ve Yüksel Ailesi, Ömer Türkeş, Sinan R. Çetin, Ezgi Üçkardeşler, Anadolu Kültür ailesi, İstanbul Bilgi Üniversitesi ve Ferda Keskin'e sonsuz teşekkürler.

Bu albümün oluşmasına vesile olan Hasan Saltık'a; çalışma süresince beni yönlendiren ve kitapçıktaki bilgilerin hazırlanmasında büyük pay sahibi olan Aytekin G. Ataş, Ulaş Özdemir, Erol Mutlu ve Soner Akalın; ve ayrıca bütün çalışma boyunca verdikleri destek sebebiyle de Barış Aydın, Zelal Aydemir, Hande Tatoğlu ve Aileme minnet borçluyum.

Kitapçıkta yer alan bilgiler Şeyh Hüseyn, dini ve geleneksel müzikler ise Koçek Merwan tarafından kontrol edildi. Şeyh Hüseyn ve Koçek Merwan'a önerileri ve sesleriyle albüme yaptıkları değerli katkılardan dolayı teşekkür ediyorum. Ezidi müziğine ait değerlendirmeleri, Nahro Zagros'un konuya ilişkin sürdürdüğü doktora tezine ve Christine Allison'un Irak Ezidileri'ne ilişkin çalışmasına dayanarak şekillendirdik. Ermenistan kayıtları Nahro Zagros'un Erivan'da yaptığı çalışmanın arşivinden alındı. Ayrıca bize ulaşan Irak ve Suriye Ezidileri'ne ait kişisel arşiv ve koleksiyonları da kısmen kullandık. Almanya'daki derleme çalışmalarım esnasında her türlü ilgi, alaka ve sabırlarından dolayı Ezidi Federasyonu ve Mala Ezidi / Celle çalışanlarına, Nahro Zagros, Îsayê Xellê, Zero Barış, Faqîr Eli, Derweş Duran, İbrahim Kadeh, Robert Langer, Lal Laleş ve özellikle başta Halis, Ferhat ve Hikmet Deniz olmak üzere Deniz Ailesi'nin tüm fertlerine ve albüme ses veren herkese sonsuz teşekkürler.

Nihayet Ezidiler albümünün ve kitapçığının, bir bütün olarak Ezidi müziğinde ve geleneğinde yüzyıllardır biriken sesleri yansıtması elbette mümkün değildir. Dolayısıyla bu albümde yer alan ve Ezidi dininin yapı taşlarını oluşturan dua, qewl ve beyt'ler ve kitapçıkta yer alan bilgiler Ezidiliği bir bütün olarak aktarma iddiasında değildir. Ezidiler albümü, bundan sonra yapılması muhtemel çalışmalara fikir vermek ve yol açmak amacmdaki mütevazi bir çabanın ürünüdür.

Amed Gökçen, Haziran 2008, İstanbul

Müzik

Yapısındaki farklılıklarıyla Mezopotamya'daki diğer dinlerden ayrılan Ezidilerin dini ve kültürel tüm anlatıları sözlü kültüre dayanır. Ezidi sözlü kültürü Müslüman Kürtlerle benzerlikler taşımakla birlikte belirgin farklara da sahiptir.

Türkü / şarkı anlamına gelen stran ve klamlar, Ezidi sözlü kültürünün önemli kaynaklarıdır. Türkülerin geleneksel ve tarihi bir içeriğe sahip olduğunun belirtilmesi ve çağdaş-popüler türkülerden ayırt edilmesi amacıyla strana folklorî ya da kilamên gelerî tanımı kullanılır. Stran / kilamlar melankolik ve daha az ritmik şarkıları ifade eder ve müzik aleti kullanılmadan da icra edilebilir. Iraklı Ezidiler geleneksel müzik icrasında def û şebab (tef ve flüt) kullanırken, Ermenistan Ezidileri mey, ney ve duduk, Türkiye Ezidileri ise bağlama (saz) kullanır. Türküler çoğunlukla beyati veya saba makamında okunur.

İcracılar stranbêj veya dengbêj olarak adlandırılır. İcracı herhangi bir kasttan olabilir fakat çoğunlukla müritlerden oluşur.
 
Ezidi müzik kültürü dini müzik ve cemaat müziği olarak sınıflandırılabilir:

Dini Müzik

Qewller ve beytler olarak iki bölüme ayrılır. Dini anlatıları içeren qewller ve dini bir önemi olmayan fakat içerik olarak Ezidi dinine ilişkin öyküleri kapsayan ve dini şiir diyebileceğimiz Beytler müziğin iki kolunu oluşturur. Dini günlerde beytler önemli bir yer tutmaz. Asıl okunması gerekenler qewllerdir. Ezidi inancına göre stran / kilamlar kendi içinde eğlence barındırır ve "dünyevi" amaçlar için söylenir. Bu sebeple qewller ve beytler stran / kilam değildir. Ezidi müziğinin kendine has özellikleri qewl ve beytlerde görülebilir. Qewller okunurken çoğunlukla herhangi bir enstrüman kullanılmaz. Qewllerin söyleniş biçimi de bölgelere göre değişebilir.

Her gün okunması zorunlu dualar, qewller ve beytler cemaat içinde, çoğunlukla sözlü olarak kuşaktan kuşağa aktarılır. Dualar makamsız ve yalnızca bir şekilde okunur. Ezberlenmesini kolaylaştırmak için kafiyeli dörtlük veya altılıklardan oluşur; okunurken herhangi bir enstrüman kullanılmaz.

Cemaat Müziği
 
Ezidi cemaat müziği Ermenistan'da Ermeni müziği, Irak'ta Arap müziği ve Türkiye'de Müslüman Kürtler'in icra ettiği müzik tarzıyla etkileşim içinde gelişmiştir.

Ezidi tarihinde önemli yer tutun savaşlar, Ezidi sözlü geleneğinde vazgeçilemez bir temaya dönüşmüştür. Savaş ve çatışmayı konu alan stran / kilamlar kilamên mêranî olarak adlandırılır. Kilamen mêranî'de olaylar bir kahramanın etrafında şekillenir. Bir savaştan veya felaketten bahseden ama bir kahramandan bahsetmeyen şarkılara kilamên dîrokî denir.

Birçok stran, savaşları, savaşa katılanların kahramanlarını, yiğitliklerini, ihanete uğrayışlarını veya hainlikleri ve 'hükümet'le açık olmayan ilişkilerini anlatır. Böylelikle geçmişte yaşananlar yazılı olmasa da ve azalarak da olsa geleceğe aktarılır. Stranda belirtilen isimler sonraki kuşaklarca hatırlanması için tekrar tekrar söylenir. İsimlerin karışmaması için ise belirli özellikleriyle veya babasının adıyla anılır.

Aşk ve sevda stranları Ezidi geleneksel müziğinin önemli bir bölümünü oluşturur ve Kilamên evînî olarak adlandırılır. Her yiğitlik anlatısı geride bıraktığı aşk sebebiyle klamen evînî türüne dahil edilebilir. Erkeklerin daha fazla hareket özgürlüğü olduğu için genellikle başka yerlere giden genç adamdır ve geride kalan kadın onun için ağıtlar yakar. Müslüman Kürtlerle ortak bir özellik olarak, bazı stranlar kadının ağzından söylense de icracısı erkektir.

Müslüman Kürtler'in cenaze törenlerinde söylenen stranên şîne yani yas şarkıları / türküleri Ezidi kültüründe farklı bir özellik kazanır. Çünkü "ölüm", ardından türküler / şarkılar söylenecek bir olay değildir. Bu sebeple Irak ve Ermenistan'da cenaze sırasındaki yas ile ilgili yapılan tüm düzenleme ve ritüellere şîn denirken ağıt yakmak dîrok / dîlok veya dîrok li ser şîne diye adlandırılır ve enstrüman kullanılmaz. Aynı ritüel Suriye ve Türkiye'de ise Nivandin veya xerîbî olarak adlandırlır. Xerîbî, "yabancılık" anlamına gelir. Sevdiği birini kaybeden kişi için günlük zevkler ona yabancıdır artık.

Tarih, yer ve zaman belirtmeyip yaşanan acılardan bahseden stran / kilamlara ise Kilamên melûlî denir-, çoğunlukla yalnızlığa ve devletsizliğe, topraksızlığa, kimsesizliğe göndermeler yapar.
 
Kilamên welatî, yeni yetişen genç kuşak Ezidi müzisyenlerin, geleneksel müzik yapısının dışında, politize sözlerle icra ettikleri bir müzik tarzıdır.

Kilamên rakkasê, düğünlerde söylenen, dinsel öğeler, anlatılar barındırmayan hareketli türküler.

Kilamen Loran, ninnilerden oluşur.

Dengbêjlik geleneğinin halen sürdüğü Ezidi cemaati'nde, Memê Alan, Siyabend û Xecê, Filîtê Quto, Şeyh Mirza, Derwêşê Evdi ve Edulê, Dawudê Davud, Çangîr Axa destanları ve anlatıları önemli yer tutar.

Nisan Başı Kırmızı Çarşambası Qewli / Qewlê Çarşema Sor a Serê Nîsanê

Söyleyen: Serhat Ulucan ve Birhat Ulucan

Almanya'da yaşayan Şeyh Huseyn Ulucan tarafından derlenen qewllerden oluşan bir seçkidir. Qewlde, Ezidi inancının kutsal mekanları ve kişileri konu edilir.

Albümdeki Kayıtlar

Afirandina Dinyaye / Dünyanın Yaradılışı / Söyleyen: Feqîr Elî, 1'01''
Denge Tawise Melek / Melek Tavus'un Sesi / Söyleyen: Feqîr Elî, 0'30''
Qele Çarşema Sor A Sere Nisane / Nisan Başı Kırmızı Çarşamnası Qewli / Söyleyen: Serhat Ulucan - Birhat Ulucan, 0'59''
Duaya Sibehe / Sabah Duası / Söyleyen: Şeyh Huseyn, 1'49''
Şehdeya Dini / Şahadet / Söyleyen: Şeyh Huseyn, 1'37''
Duaya Evare / Akşam Duası / Söyleyen: Şeyh Huseyn, 2'48''
Beyta Xerîbo / Xerîbo Beyti / Söyleyen: Feqîr Elî - Koçek Merwan, 11'42''
Piştperde / Söyleyen: Koçek Merwan, 1'33''
Beyta / Qazî Şîro Beyti / Söyleyen: Feqîr Elî, 2'15''
Şerfedîn / Söyleyen: Xisan, 3'09''
Beyta Lavije Pira / Lavijê Pîra Beyti / Söyleyen: Koçek Merwan, 1'48''
Qewle Çarşema Sor / Kırmızı Çarşambna Quewli / Söyleyen: Dîlal Dal, 0'37''
Qewle İbrahim Xelil / Îbrahîm Xelîl Qeuwli / Söyleyen: Koçek Merwan, 5'19''
Duaya Nane / Yemek Duası / Söyleyen: Koçek Merwan, 1'04''
Şiroveya Cejna Çarşema Sor / Kırmızı Çarşamba Bayramı'nın Açıklaması / Söyleyen: Koçek Merwan, 1'55''
Qewle Sere Sere Merge / Ölü Gömme Qewli / Söyleyen: Koçek Merwan, 7'54''
Duaya Sere Mirijan / Ölünün Başucu Duası / Söyleyen: Koçek Merwan, 0'46''
Beyta Dinya / Dünya Beyti / Söyleyen: Koçek Merwan, 2'59''
Qewle Şexe Heseni / Şêxê Hesenî Quewli / Söyleyen: Koçek Merwan, 6'40''
Qewle Ababekira Omera / Ababbekıra Omera Quewli / Söyleyen: Koçek İsmaîl, 3'32''
Qewle Kofa / Kofa Quewli / Söyleyen: Koçek Merwan, 2'51''
Qewle Raviya Adaviya / Raviya Adaviya'nın Quewli / Söyleyen: Koçek Merwan, 2'51''
Sema (Dua - Enstrumantal) / Şengal Quewalları, 2'05''
Semaya Kanuni (Dua - Enstrumantal) / Semaya Kanûnî / Şengal Quewalları, 2'16''
Duaya Mezin / Büyük Dua / Söyleyen: Baba Qewal, 0'56''
Durazaya Xwedane Male / Xwedanê Malê Durazası / Söyleyen: Bilinmiyor, 2'35''
Delal / Söyleyen: Eda Maxdo, 5'36''
Meme Alan / Memê Alan / Söyleyen: Eda Maxdo, 1'05''
Meme Alan / Memê Alan / Söyleyen: İsayê Xallê, 6'02''
Em İn Xorten Ezdi / Biziz Ezidi Gençleri / Söyleyen: Hozan Zerdeşt, 2'12''
Ez Keçikek Zerdeşti Me / Ben Bir Zerdüşti Kızıyım / Söyleyen: Evîn Akan, 2'31''
Ya Tawise Melek / Ya Melek Tavus / Söyleyen: Ekrem Reşo, 2'08''
Ezdi Me / Ezidi'yim / Söyleyen: Xisan, 2'42''
Şex Mirza / Şeyh Mîrza / Söyleyen: Emînê Hemdûnî, 8'26''
Dawude Dawud / Dawûdê Dawûd / Söyleyen: Emînê Hemdûnî, 2'09''
Hemede Seyid Axa / Hemedê Seyîd Ağa / Söyleyen: İsayê Xallê, 6'55''
Delale Milla / Delalê Milla / Söyleyen: İsayê Xallê, 1'41''
Bedewi / Güzelsin / Söyleyen: İsayê Xallê - Zero Barış, 6'28''
De Heware / Uy Havar / Söyleyen: Seftiyo, 3'07''
Cangir Axa / Cangîr Ağa / Söyleyen: Pîr Xemo, 4'24''
Dirok / Dîrok / Söyleyen: Pîr Xemo, 2'27''
Merani / Yiğitlik / Söyleyen: Pîr Xemo - Celal, 3'36''
Meluli / Boynu Bükük / Söyleyen: Bilinmiyor, 3'35''
Lawike Simoqi / Simoqîli Delikanlı / Söyleyen: Bilinmiyor, 1'34''
Hozan Daxi / Hozan Dağı / Söyleyen: Feyzoyê Rizo, 2'09''
Derweşe Evdi / Derwêşê Êwdî / Söyleyen: Feyzoyê Rizo, 4'12''
Emine / Emıne / Söyleyen: Feyzoyê Rizo, 2'27''

Tarih

Ezidiler kendilerini Ezidi olarak adlandırır ve dinlerine de Ezdiyatî veya Ezdîtî derler. Bu tanımlama şöyle temellendirilir; Kürtçede Tanrı Xuda diye adlandırılır. Xu Kürtçede kendi anlamına gelir. Da ise vermek, yapmak, oluşturmak anlamıyla eştir; yani Tanrı kendini yaradan, kendini oluşturan, kendini var eden'dir. Ezidiler kendilerini Ezda diye tanıtırlar. Ez Kürtçede ben anlamına gelir, da ise yukarıda da belirtildiği gibi vermek, yapmak, oluşturmak anlamındadır. Dolayısıyla Ezda yaratılan, var edilen, mahlukat anlamına gelir. Ezidi topluluğunun kendine verdiği addır. Bu adlandırılışın temelinde Ezidi inancının yaradılış mitosu vardır. Bu topluluk, Ezidi adıyla, kökenini ilk yaratılmış olana ve Adem'in ilk oğlu Seyid bin Ger'e dayandırır.

Ezidiliğin kaderi bir ölçüde göçebelikle tayin edilmiştir. Dağlık bölgelerde yaşıyor olmanın beraberinde getirdiği bu göçebelik hali onları sadece gözden değil, tarihten de ırak hale getirmiştir. Ezidiler hakkında edinilebilecek bilgilerin / eski kaynakların çoğu yine Ezidi olmayanlarca yazılmıştır. Ezidilerde yazılı bir kültür geleneğinin olmaması, kutsal kitaplarının saldırı ve yağmalarla yokedilmiş olması ve Ezidiliğin herhangi bir dönemde hakim bir kültür haline gelmeyişi Ezidi tarihinde büyük boşlukların oluşmasına yol açmıştır.

13. yüzyıl öncesine dair bilinenler, sözlü anlatılardan edinilen bilgiye göre Ezidilerin Zerdüşti inancına tabi olunduğu ile sınırlıdır. Ezidi tarihi cemaatin Zerdüştilikle kurduğu bağ dışında esasen dinin kurucusu ya da peygamberi olarak görülen Şeyh Adi ile başlatılır. Şeyh Adiyi dinin kurucusu olarak görmek yerine Ezidiliği derli-toplu bir şekilde ifade eden ilk kişi olarak düşünmek daha doğru olur. Cemaate göre, Ezidi inancı Şeyh Adi'den önce de vardı fakat onunla beraber Ezidilik sadece belli alanlarda şekillenmiş bir tarikat havasından çıkıp diğer kitaplı dinlere benzemiştir. Bu nedenle Şeyh Adi, Ezidi inancının en önemli figürü olarak görülebilir.

Şeyh Adi b. Musafır, Lübnan'ın Beyt Far / Baalbek bölgesinde 1072 / 77 yılında doğmuş ve 1162 yılında, Ezidiler için kutsal sayılan Laleş'te ölmüştür. Şeyh Adi gençlik yıllarında Laleş'e gelmiş ve savunduğu dervişlik inancını Ezidilik içinde yaşanılır kılmıştır. Biyografik, bibliyografik eserler ile tasavvuf ve tarih kaynaklarında da Adi b. Musafır'den sıklıkla bahsedilir. İstisnasız bu kaynakların hepsinde kendisinden büyük bir islam alimi olarak övgüyle bahsedilir. Gençlik ve eğitim yıllarını Bağdat'ta geçiren Şeyh Adi burada Ebu'l-Vefa, Ahmet Rufai; Kadiri tarikatının kurucusu Abdülkadir Geylani ve Gazali kardeşler gibi dönemin büyük mutasavvıfları ve din bilginleriyle dostluklar kurmuştur. Adi b. Musafır'in İslam inançları ve tasavvufu ile ilgili günümüze kadar ulaşan eserleri vardır. Yazılı kaynaklar, Şeyh Adi'nin Hakkari dağlarında kurduğu Adawiyya sufi tarikatının yerli halk arasında coşkuyla karşılandığını belirtir. Ezidilik her ne kadar Radikal sufi islam çizgisindeki bu tarikattan etkilense de zamanla İslam'la olan bağı kaybolmuştur. (Lescot, s. 20)

Şeyh Adi'den bugüne Ezidi cemaatinin önemli bir dini değişim geçirmediği söylenebilir. Adi b. Musafir dönemi ve sonrası da tatmin edici bir şekilde aydınlatılmamıştır. Ezidi araştırmalarının en büyük sorunlarından biri de buradan itibaren başlar. İslam kaynaklarındaki bilgilerle değerlendirildiğinde, Ezidilik ile Adi b. Musafır arasında bir bağ kurmak oldukça zordur. Eldeki kaynaklardan yola çıkarak Şeyh Adi'nin Ezidi kökenli olduğunu söylemek neredeyse imkansızdır. Ezidiliğin aydmlatılamamış olan bu dönemi daha uzun süre araştırmacıların dikkatini çekmeye devam edecektir. Genel kanaate göre, Kiteba Cilve'nin yazarı olan Şeyh Hesen kure Adî el-Kurdî Ezidiliğin de resmi kurucusudur. O güne değin Adaviler olarak anılan tarikat onun döneminden sonra "Ezidilik"e dönüşmüştür.

Yezidiler / Êzîdî - Dini Müzik, Halk Müziği. CD [2 CD] - Yapım: Kalan Müzik (Nr. 451-452) – Hasan Saltık, 2009; Yayına Hazırlayan: Amed Gökçen; yayın Koordinatörü: Ulaş Özdemir; Ses Kayıtları: Amed Gökçen, Nahro Zagros, Kalan Müzik Arşivi; Editing: Aytekin Ataş; Mastering: Mayki; İngilizce Çeviri: Bob Beer; Kürtçe Çeviri: Kawa Nemir, Lal Laleş; Kapak Fotoğrafı: Saner Şen; Grafik Tasarım: Burcu Kayalar; Baskı: FRS