Mehmet Yardımcı: Prizren'de Yayımlanan Balkan Aydınları ve Yazarları Kültür Sanat Dergisi (BAY) ve Türk Kültürüne Kazandırdıkları

Yrd. Doç. Dr. Mehmet Yardımcı

Soğuk savaş döneminde, ülkemiz dışında kalmış Türk toplulukları arasında en rahat olanı Yugoslavya Türkleri idi.

O günkü siyasi ortamda Türkiye ve Yugoslavya arasındaki yakın ve samimi ilişkiler adeta bu ülkedeki Türk toplumunu iki ülke arasında bir dostluk köprüsü haline dönüştürmüştü.

Yugoslavya'nın kendine özgü siyasi sistemi içerisinde Türk toplumu da ülkedeki diğer topluluklarla beraber önemli kültürel haklar elde etmişlerdi.

Üsküp ve Piriştine o dönemde Türkçe'nin iki önemli yayın merkezi haline gelmiştir.

93 Harbi ve Balkan savaşları sonucunda Osmanlı devletinin Balkan topraklarından çekilmeleri sonucu bu topraklarda kalıp yaşam mücadelesi veren Türk toplulukları dillerine, maddi ve manevi kültür değerlerine sahip çıkma yolları aramışlar, seslerini duyurabilmek için basın olanaklarından yararlanmaya çalışmışlardır.

Balkanlar'da yaşayan Türklerin 130 yıllık kültür tarihi incelendiğinde Türk halkına ve Türkçe'ye hizmet amacıyla devletin yardımlarıyla Türkçe olarak çok sayıda kitap, dergi, gazete yayımlanmıştır. Kosova'da Tan, Çevren, Çığ, Kuş, Işık Doğru Yol, Esin, filiz, Sesler, Vardar, Sofra gibi Türkçe yayınlar bir yandan bu ülkede Türkçe'nin iletişim dili olmasını sağlarken; diğer yandan da Balkanlar'da güçlü Türk şair ve yazarlarının yetişmesine zemin hazırlamıştır.

Bu süreçte, Kosova ve Makedonya'da Türkçe olarak yapılan yayınlarda, azımsanmayacak bir noktaya ulaşılmıştır.

1990'lı yıllar ise bu tablonun tamamen bozulduğu yıllar olmuştur. Yugoslavya'nın parçalanması, zamanla ülkede bir iç savaşın yaşanması, bu coğrafyada yaşayan Türkler açısından olduğu kadar, Türkçe açısından da yeni ve sancılı bir dönemi başlatmıştır.

Balkanlar'da Türk Kültürü Dergisi'nin yöneticisi Ahmet Şerif Şerefli'nin "Kültür yokuşlarını tırmanmaya çalışan bu viran atın zaman zaman soluğu kesiliyor, bir süre dinlendikten sonra tekrar yollara düşüyor. Bulgaristan'da belli bir yazarlar, şairler ve kültür kalemleri potansiyeli var. Bu azınlığa ne bir aylık kültür dergisi, ne de Türkçe bir kitap yayınlanıyor. Halk ve Özgürlük Hareketi HÖH'ün sorunları büyük, zamanı yok kültür konularına değinmeye. Yazarlarda da girişimcilik cansız." ifadeleriyle vurguladığı bu kötü koşulları Kosova'nın Türkçe merkezi Pirizren'de yoğunlaşan Türk şair ve yazarları geçirdikleri olağanüstü dönemin olumsuzluklarını zamanla üzerlerinden atmışlardır.

Bu sancılı dönemde Doğru Yol Derneği bünyesinde Esin gibi bir dergi deneyimini de yaşayan aydınlar, büyük bir yüreklilik örneği gösterip Pirizren'de şair Osman Baymak'ın öncülüğünde ve girişimiyle bir araya gelerek BAY (Balkan Aydınları ve Yazarları) adlı özel bir dergiyi yayın hayatına sokmuşlardır.

İlk sayısında "Derler ki, geçmişi (atalarımızı) düşünürken bugünü yaşarsın. Evet bu düşünmek yüreklendiriyor bizi. ... Derginin adını 'Bay' (Balkan aydınları ve yazarları) öngördük. Aydın kelimesi toplumda ayandır. Yorumu çok yapıldı.

Halk adına düşünen, geçmişi temiz, geleceğe dönük olan insana aydın denir. Yazar ise mürekkep yalayan kâğıt kokusuna doyan , sevgiyle coşan biridir. Bay Kültür ve Sanat Dergisi, sanata ağırlık veren, sanatçıya saygılı olan , herkesle paylaşmayı bilen, herkese sevgiyle yaklaşan bir dergidir. ... Siz var oldukça biz de varlanırız." söylemiyle yayın alanına giren dergi, bugün 130. sayıya ulaşmıştır.

Bu özel girişim (Eski) Yugoslavya Türkçe yayıncılık tarihinde bir ilktir.

Bay dergisi kısa zamanda önce Kosova Türk şair ve yazarlarını bünyesinde toplamayı başarmış, böylece köklü bir Türkçe yayın geleneğine sahip olan ancak siyasi gelişmeler neticesinde bir anda dergi ve gazetesiz kalan Kosova'da Türk şair ve yazarları dergisiz kalmamışlardır.

Bay dergisi zamanla Makedonya başta olmak üzere; Bulgaristan, Batı Trakya (Yunanistan) Romanya. Moldova ve diğer Balkan ülkelerindeki Türk şair ve yazarlarına da açılmış bu arada Türkiye'den de dergiye destek almıştır.

Bu açılım geçen on yıllık süreç içinde Almanya, KKTC, Türkmenistan, Azerbaycan, Hollanda, Macaristan gibi ülkelere kadar uzamıştır.

Kosova, Bosna, Makedonya gibi yüzyıllar boyu Türk dünyasının bir parçası olarak yaşamış olan yerlerin kültür birikimlerini, bir başka deyişle Türklüğün tapu senetlerini koruma ve su yüzüne çıkarma çabalarını başarıyla yerine getirmiştir.