Yaşar Kalafat: Hemşehrilerde Halk İnançları

Dr. Yaşar Kalafat

Hemşehriler Azerbaycan'a 1939 yılında Güney Azerbaycan'dan gelmişlerdir. Gelişleri ilkin Ağdam'a olmuş orası Ermeni işgaline girince Ağdaş Reyonuna gelmişler toplam birkaç hanedirler. Hemşehrilerden 1946 yılında gelenler de var. Bunlar güneyden Eher'den, Demirci'den gelmişlerdi. Burada Sünni ve Şiiler bir arada yaşamaktadırlar ve Şii inançlı Müslüman kesim çoğunluktadır. Ana dilleri Azerbaycan Türkçesidir.[1]

Hemşerilerde evlilikte başlık vardır. Daha ziyade yağ düğü / pirinç koyun alınır. Başlık olarak para alınmaz. Kız kaçırma yöntemi ile evlilikler olmaktadır. Kız kaçırmak kız uğrulamak, kız çalmak olarak da geçmektedir. Doğu Karadeniz'de kız kaçırmak, kız çekmek olarak geçer. Sünni ve Şii inançlı halk arasında evlilikler olmaktadır. Karaçi inançlı Müslüman kesime kız verilip alınır ancak Hıristiyana kız verilip alınmaz. Şiilere ve Sünnilere ait olduğu bilinen camiler vardır ancak cemaat karışıktır.

Hemşehrilerde kan davası yoktur. Kan güdülmez. Evlilikler tek eşlidir. Bir Hemşehri birden fazla eş almaz. Geçmişte ölen büyük kardeşin dul kalan eşini küçük kardeşin aldığı olurdu. Şimdilerde bu uygulama kalkmıştır. Dul kalan eş ve çocukları ile yakından ilgilenilir, ancak evlenme yoktur. Bacı takası olarak bilinen tarafların karşılıklı birbirlerinin kız kardeşlerini almak suretiyle yapılan evlilik hemşehrilerde vardır ve ' Kız kıza' olarak bilinir.[2]

Hemşehrilerde çocuk olanda öz kohumarı şenlik geçirir, doğum toyu yaparlar. İlk saç çocuğun birinci yaşında kesilir ve sadece ilk saç da şenlik yapılır. Bu ilk saç çocuğun yastığının içive konulmak suretiyle saklanır. Çocuğun ilk çıkan dişi için Hedik yapılır.

Hemşehrilerde kirvelik vardır. Kirvenin kızı ile sünnetli çocuk bacı kardaş gibidirler. Kirve aileler arasında kız alınıp verilmez.[3] Hemşehrilerin halk inançların da doğal olarak aşerme inancı ve onun gereklerinin yerine getirilmesi vardır.

Hemşehriler'de çok güçlü bir sılayı rahim duygusu var. Ağdaş'da yerleşmişlerden burada ölenlerden halen Ermeni işgali altında bulunan Ağdam'a defin için gidenler var. Ancak mali durumları pek iyi değil. Burada gazi karşılığı olarak veteral ismi kullanılıyor ve maaşları ayda 5 Şirvan'dır. Hemşehriler hakikaten şuurlu kimseler. Ölen eşini defin için İran'dan göçüp geldiklere yerlere götüren bir hemşehri 'Hamı / herkes bilsinki biz o toprakların da sahibiyiz. Uçaklarımız bilsinlerki orası bizim öz toprağımızdır. Ordakiler de desinler ki bu da bizim adamımızdır.' demektedir. 'Eskiden Ermeniler Ağdamlıların desteği ile geçinirlerdiler, Biz gelende ayağa durardılar / ayağa kalkardılar. Şimdi Ermeniler Ağdam'ı haricilerin örneği ile alılar' diye durumu izah etmektedirler.

Hemşehriler yani güney Azerbaycan'dan gelip kuzey Azebaycan'a yerleşmiş olan Türklerin kültürü Azerbaycan'ın diğer halklarından pek farklı değildir. Bu halkta da Pir etrafında tavaf yapılacaksa sağdan başlanılarak 3 defa dönülmek suretiyle yapılır. Hasta yaşlı veya çocuk ise bunlarda da dönme işlemi kucakta veya sırtta olur. Adak koç da tavafa iştirak eder. Koça kına yakıldığı olur, al kurdela bağlanır ve ayna tutulur. Nezir / adak kurbanının dağıtımında hayvanın her aksamından bir tike / parça olarak pay ayrılmalıdır.

Hemşehrilerde de Nevruz bütün ayrıntısı ile kutlanmakta ve bu arada Çerşembeler / çarşambalar tanınmaktadır. Bunlardan Hava Çerşembesi, Su Çerşembesi, Od Çerşembesi ve Toprak Çerşembesi ki son Çarşamba budur. Bunlar Anadolu Türk kültürlü halklarda daha ziyade cemreler olarak bilinirler.