Yaşar Kalafat: Göranlarda Halk İnançları

Dr. Yaşar Kalafat

Biz daha Evvel ismi Göran olmasa da bu grubun Irak'da yaşayanları[1] ile İran Göranları[2] hakkında ayrıntılı denilemesse de çalışmalar yapmıştık. Azerbaycan Göranlarına dair edindiğimiz bilgileri dostumuz Fahrettin Şahin'den aldık. Anadolu'daki Ehli Hak ve Aliyilullah'lar Göran'dırlar ve miktarları 2 milyon cıvarındadır. Kızılbaşlar Alevidir. Tüm Göranlar Kızılbaştır ve fakat tüm Kızılbaşlar Göron değildir.[3]

2 tür Göran vardır. Bunlardan birisi Çekide, diğeri ise Çespide olarak bilinirler. Çekide olan Göranlar Bel Uşağı olarak bilinirler ve Göranlıkları atadan gelmedir. Cepside olan Göranlar Yapışkan olarak bilinirler ve Göranlıkları sonradan olmadır.[4]

Halen Bakû'de Cemhaneleri olan Alevi Göranlar, Zengi Reyonu'nun Sobu köyünden milteci olarak gelmişlerdir. Dedeleri olan Seyyid Kazın Ağa ölmüştür. Ilhıcı'dan yeni bir dedenin gelmesi için destur beklenmektedir. Bunlar Tebris'ten 100 yıl evvel başını Verenler / Başverenler olarak gelmişlerdir. Başçılıklarını Şah Hasan Ağa yapmıştır. Zengilanlı Şeyh Hasan Ağa, 'Bu herkesin başını almış getmiş' kalbine girilen kimsenin başka sevgi olmamalı, onların yerinde aşk olacağını' değer / söyler. Bu yola girenler kendinden imtina edip kendini pirine adamalı.[5]

Göranların sembolleri Tahta Kılıç'tır. Göranlar 11. Haneden Sultan Sahak Ereren Isak zuhur edipler. Ben 'Hz. Ali'yim' demiştir. O'nun 11 oğlundan 11 hanedan türemiştir. Azerbaycan Alevileri Sultan Sahak'ın en küçük oğlu Han Ateş'dendirler. Bu hanedanın adı, Ateşbeyli Hanedanı'dır.[6]

Göranlar; Tarikat, Hakikat, Marifet, Şeriat katlarından hakikat katının mensuplarıdırlar. Bu itibarla Allah bir peygamber hak anlayışı Göronlarda yoktur. Ancak, isteyen şeriata icabet edebilir.

Göranlarda bıyık ile ilgili bir kural sınırlaması vardır.. Sigara da yoktur kesinlikle içilemez.

Göronlar'da tek eşli evlilik vardır. Göronlarda Göran olmayanın kızı alınmaz ve Göran olmayana kız verilmez. Son yıllarda bu kural biraz gevşemiştir.[7]

Göronlar Hz. Ali'yi diri olarak kabul eder ve Şah olarak bilirler. Göronlara göre Hz. Ali, Hz. Allah'ın zatı, tezahür şeklidir. Göranların inancında 2 tezahür katı vardır. Bunlar; Zatı Mihman ve Zatı Gurs'dur. Zatı Mihman'ın izahına göre Allah birinin ruhuna girer ve çıkar, gelir ve gider. Enel Hak'ın izahı böyle yapılabilir. Zatı Gurs ise bir kişide olur. O kişi ölünce muhteva bir diğerine geçer. Bu ikinci halde belbağı yoktur. Hak tarafından bir vergi olarak tezahür vardır.[8]

Göran cemlerinde tanbur var iken, saz Göran cemine son zamanlarda girmiştir. Cem'de kelamlar okunur. 24 Guyande'den Göran şairinden şiirler söylenilir.

Göronlarda Dede yerine Seyit veya Pir bulunur. Seyit veya Pir'i Şah tayin eder. Göronlarda Seyyid evlenebilir ve Seyit gelinini Göran cemaatından alır. Her cem'in kitabı seyyide verilir. Seyyidin oğlu seyyid olabilir de olamayabilir de. Seyyid namzeti için destur gerekir.

Göran camaatında bayanlar ceme giremezler. Mutfakda niyaz getirmiş olsalar da, sadece mutfak da hizmet verebilirler. Bir Göran erkeği cemden getirmiş olduğu lokmayı sadece kendi kızına ve eşine verebilir. Göran semahları erkeklere mahsustur. Samahta ney, def ve tanbur bulunur. Göranlarda Semahlar, Kelam Havaları olarak geçerler. Belli başlı Göran semah havaları; Baba Tahiri, Cilah Şahi, Sultan Sencen'dir.[9]